ทะเลสาบมาลาวี หรือ ทะเลสาบนยาซา หรือ ทะเลสาบนิอัสซา (Lake Malawi, Lake Nyasa, Lake Nyassa, Lake Niassa) เป็นทะเลสาบน้ำจืดขนาดใหญ่แห่งหนึ่งในทวีปแอฟริกา เกิดจากการที่พื้นผิวโลก ในบริเวณหุบเขาเกรตริฟต์แวลลีย์ ที่แยกตัวออกจากกันเมื่อ 8 ล้านปีก่อน และได้กำเนิดเป็นทะเลสาบเมื่อ 4 ล้านปีก่อน น้ำเอ่อล้นมาจากทะเลสาบแทนกันยีกา แล้วไหลมารวมกันที่นี่ กลายเป็นทะเลสาบที่มีขนาดใหญ่ อันดับ 9 ของโลก พื้นที่ทั้งหมด 31,000 ตารางกิโลเมตร มีความยาว 600 กิโลเมตร ความกว้างโดยเฉลี่ย 50 กิโลเมตร

ทะเลสาบมาลาวี มีจุดที่ลึกที่สุดอยู่ที่ ประมาณ 700 เมตร และจุดเด่นของทะเลสาบมาลาวี นั่นคือ น้ำในทะเลสาบแห่งนี้ ได้ชื่อว่ามีความใสมากที่สุดแห่งหนึ่งของโลก สามารถมองลึกลงไปได้ถึง 3 เมตร เลยค่ะ ส่วนอุณหภูมิของน้ำ ระหว่างพื้รผิว กับส่วนที่ลึกลงไป แตกต่างกันเพียงแค่ 2 – 3 องศาเซลเซียส

มีสภาพแวดล้อม ที่มีความแตกต่างกันมาก โดยส่วนใหญ่จะเป็นหาดทราย หรือหาดเลน มีวัชพืชปกคลุม สลับไปกับชายฝั่งที่มีโขดหินอยู่มากมาย และช่วงที่มีอากาศแปรปรวน คือ เดือนมิถุนายน – สิงหาคม มักจะมีพายุก่อตัวขึ้นในทะเลสาบ ทำให้เกิดคลื่นสูงประมาณ 3 – 4 เมตร และลมที่พัดมาจากทิศตะวันออกเฉียงใต้ เรียกว่า “เอ็มเวรา” (Mwera) ก่อนก้าวเข้าสู้ฤดูหนาว

                     ทะเลสาบมาลาวี ได้ชื่อว่าเป็นแหล่งกำเนิดของปลาหมอสี แหล่งใหญ่อีกแห่งหนึ่ง เช่นเดียวกันกับ ทะเลสาบแทนกันยีกาและทะเลสาบวิกตอเรีย ซึ่งพบว่ามีปลาหมอสีหลายสกุล หลายชนิด อย่างเช่น สกุล Oreochromis เช่น ปลานิล (O. niloticus) ซึ่งเป็นปลาเศรษฐกิจชนิดหนึ่ง ในน้ำจืดที่มีความสำคัญมาก สกุล Cyrtocara และ Protomelas ซึ่งเป็นปลาสวยงาม ที่เป็นที่นิยมเลี้ยงกันอย่างกว้างขวาง

และจากการสำรวจแล้วพบว่า ปลาหมอสีที่อาศัยอยู่ในทะเลสาบนี มีมากกว่า 1,000 ชนิด เชื่อกันว่า ปลาหมอสีที่มาอาศัยอยู่มาทะเลสาบมาลาวีนั้น มากับน้ำที่ไหลมาจาก ทะเลสาบแทนกันยีกา ซึ่งจากแรกเริ่ม มีเพียงไม่กี่ชนิดเท่านั้น โดยเชื่อว่า มีแค่ชนิดเดียวเท่านั้นที่มาถึง คือ Haplochromis ที่ฟักลูกในปาก แต่ในระยะเวลากว่า 1 ล้านปี ก็ได้กลายพันธุ์มาเป็นปลาหมอสี ที่มีความหลากหลายในปัจจุบัน

ปลาหมอสีในทะเลสาบมาลาวีมีหลายกลุ่ม เช่น

– กลุ่มนอนเอ็มบูนา มีประมาณ 250 ชนิด 38 สกุล การจำแนกสกุลโดยใช้แพทเทิร์นของเมลานิน นั่นคือ เม็ดสีประเภทสีดำ ที่อยู่ในผิวหนังของปลา เป็นหลัก และความยาวเฉลี่ย 15 เซนติเมตร อย่างเช่น ปลาหมอคริสตี้ ปลาหมอมาลาวีเหลือง ปลาหมอมาลาวีน้ำเงิน ปลาหมอรอสตราตัส เป็นต้น
– กลุ่มเอ็มบูนา มี 250 ชนิด 10 สกุล จำแนกสกุลใช้ลักษณะของฟันเป็นหลัก เป็นปลาที่มีสีสันสวยสะดุดตา มีความยาว 10 – 12 เซนติเมตร เช่น ปลาหมอกล้วยหอม ปลาอีสเทิร์นบลู ปลาหมอดีมาสัน เป็นต้น